Depremzedeler destek değil, yük taşıyor: Bürokrasi ve yeni düzenlemeler vatandaşları zorluyor.
UMUTLA BAŞLANAN SÜREÇ, MASRAF VE BÜROKRASİYE DÖNDÜ
6 Şubat 2023'te meydana gelen depremlerin ardından evlerini yeniden inşa etmek isteyen vatandaşlar, devletin sunduğu “Yerinde Dönüşüm” programına umutla başvurdu.
Ancak süreç ilerledikçe, modelin öngörülenden çok daha fazla mali ve bürokratik yük getirdiği ortaya çıktı.
Depremzedeler, “yerinde dönüşüm”ün vaat ettiği kolaylıkların yerini karmaşık prosedürler ve ek masrafların aldığını söylüyor.
DEVLET DESTEĞİ YETERSİZ KALDI
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen program kapsamında konutlar için 750 bin TL hibe ve 750 bin TL kredi desteği sunuluyor. İşyerleri için bu rakam 400 bin TL hibe ve kredi, ahırlı köy evleri için ise 750 bin TL hibe ve 1 milyon TL kredi desteği veriliyor.
Vatandaşlar ise bu desteklerin inşaat maliyetlerindeki artışları karşılamadığını ve sürecin giderek daha zorlayıcı hâle geldiğini belirtiyor.
KENDİ İMKANLARIYLA MÜCADELE EDEN VATANDAŞLAR
Yerinde dönüşüm sürecine kendi imkanlarıyla başlayan birçok vatandaş, kaba inşaatlarını tamamladıklarını ve Aralık ayında evlerini teslim etmeyi planladıklarını ifade ediyor. Ancak son düzenlemelerle birlikte müteahhitliğini kendisi yapan ev sahiplerine yeni yükümlülükler getirildi:
Sigortalı işçi çalıştırma zorunluluğu
İş güvenliği uzmanı ile sözleşme yapma zorunluluğu
Bu düzenlemeler, vatandaşların bireysel çabalarını adeta profesyonel bir inşaat firması gibi yürütmelerini zorunlu kılıyor.
DEPREMZEDELER NE DİYOR?
Antakya'da yerinde dönüşüm sürecine başvuran bir vatandaş yaşadığı zorlukları şöyle anlatıyor:
“Ödemenin sadece %10'unu alabildik. Kaba inşaatı kendi imkanlarımızla tamamladık. Aralık ayında bitirmeyi planlıyoruz ama şimdi sigortalı işçi çalıştırmamız, iş güvenliği uzmanı bulundurmamız, muhasebeciyle anlaşmamız gerekiyor. Bunlar bizim için yeni masraf kapıları. Ev yapmaya değil, evrak kovalamaya çalışıyoruz.”
Bir başka depremzede ise pişmanlığını dile getiriyor:
“Keşke yerinde dönüşüme başvurmak yerine hak sahipliğine başvursaydık. Şu anda karşılaştığımız mali yük, bizi zor durumda bırakıyor.”
Yeni Düzenlemeler Bireysel Müteahhitleri Zorluyor
1 Ocak 2025 itibarıyla yürürlüğe giren düzenlemeye göre, 50'den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu getirildi. Bu düzenleme, yerinde dönüşüm kapsamında kendi evini yapan vatandaşları da kapsıyor. Böylece bireysel inşaat sahipleri, profesyonel işveren statüsüne sokularak ek maliyetlerle karşı karşıya bırakılıyor.
Yerinde Dönüşümün Amaçları ve Sorunları
Yerinde dönüşüm modeli, mahalle aidiyetini korumak, komşuluk ilişkilerini sürdürmek ve vatandaşların kendi yaşam alanlarını yeniden kurmalarını sağlamak amacıyla hayata geçirildi. Ancak uygulamada karşılaşılan engeller, bu modelin sürdürülebilirliğini sorgulatıyor. Hak sahipliği sisteminde ise vatandaşlar, inşaat sürecine dahil olmadan, TOKİ gibi kurumlar tarafından yapılan konutlara yerleştiriliyor.
UZMANLARDAN ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
Uzmanlar, yerinde dönüşüm sürecinin yeniden ele alınması gerektiğini savunuyor. Özellikle bireysel müteahhitlik yapan vatandaşlara yönelik bürokratik yüklerin hafifletilmesi, teknik destek sağlanması ve ödeme süreçlerinin hızlandırılması öneriliyor.
Önerilen iyileştirmeler arasında:
Sigortalı işçi zorunluluğunun esnetilmesi
İş güvenliği uzmanı desteğinin kamu tarafından sağlanması
Muhasebe işlemleri için ücretsiz danışmanlık hizmeti sunulması
Ödeme takvimlerinin daha şeffaf ve hızlı işlemesi
YERİNDE DÖNÜŞÜM DEĞİL YERİNDE EZİYET”
Depremzedeler, devletin sunduğu desteklerin inşaat maliyetlerindeki artışları karşılamadığını ve yeni düzenlemelerle birlikte bu yükün daha da arttığını vurguluyor. Bir vatandaş durumu şöyle özetliyor:
“Üzerinden geçen iki yıla ve artan enflasyona rağmen devletin arttırmadan verdiği 750 bin TL hibe ve kredi desteği, inşaat maliyetlerindeki artışları karşılamakta yetersiz kaldı. Borç harç yapmaya çalıştığımız evimizi bitirelim derken yeni masraflarla karşılaşıyoruz.
Deprem sonrası müteahhitlere güvenimiz sarsıldı; kendi evimizin müteahhidi olalım dedik. Zaten geri ödemeleri de vaktinde alamıyoruz.
Şimdi de sigortalı işçi çalıştırmamız söyleniyor. Verilen desteğin yetersizliği ortadayken, geri ödemelerimizi de vaktinde alamıyorken, şimdi de yeni bir masraf kalemi. Resmen verdikleri desteği geri onlara ödedik. Ve evimiz bitene kadar daha ne çıkaracaklar bilmiyoruz. İşin açıkçası bu bize yerinde dönüşüm değil, yerinde eziyet oldu.
Foto-Haber: Neslihan Sağaltıcı
